Różne pokolenia inwestorów. Jak pierwsze doświadczenia z rynkiem wpływają na strategię inwestycyjną

To, kiedy zaczęliśmy inwestować i jakie mamy doświadczenia z rynkiem kapitałowym, może mieć znaczenie dla tego, jak postrzegamy ryzyko, na jakie liczymy zyski i jakie aktywa wybieramy. Inaczej patrzy na inwestycje osoba, której pierwszym doświadczeniem finansowym była wysoka inflacja i gwałtowna utrata wartości pieniądza, a inaczej inwestor, który zaczął budować portfel w czasach aplikacji mobilnych, globalnych funduszy ETF i łatwego dostępu do giełd zagranicznych w okresie systematycznie rosnących wycen.

Nie oznacza to, że wiek determinuje strategię inwestycyjną. Może jednak wpływać na zestaw doświadczeń, które tworzą punkt odniesienia dla późniejszych decyzji finansowych.

W skrócie:

  • Pierwsze doświadczenia z rynkiem mogą przez wiele lat wpływać na ocenę ryzyka i oczekiwanych stóp zwrotu.
  • Starsi inwestorzy częściej pamiętają wysoką inflację, transformację gospodarczą i początki polskiego rynku kapitałowego. Młodsi wchodzili na rynek już w świecie łatwego dostępu do zagranicznych akcji, funduszy ETF i są przekonani, że każdy spadek to jedynie krótkotrwała okazja zakupowa, a rynki giełdowe zawsze gwałtownie odrabiają straty. Nie mają wspomnień kryzysów finansowych, po których na odbicie do poprzednich poziomów inwestorzy musieli czekać kilkanaście czy kilkadziesiąt lat.
  • Dla inwestora ważna jest nie tylko przeciętna stopa zwrotu, ale również kolejność zysków i strat, zwłaszcza gdy regularnie wpłaca lub wypłaca pieniądze.
  • Jedno wyjątkowo dobre lub złe doświadczenie może prowadzić do nadmiernego uogólniania i wpływać na decyzje podejmowane wiele lat później.

Każde pokolenie zna inny rynek

Dla części osób urodzonych w latach 50. i 60. jednym z najważniejszych doświadczeń ekonomicznych była gwałtowna inflacja przełomu lat 80. i 90. XX wieku. Polski rynek kapitałowy dopiero powstawał, a Giełda Papierów Wartościowych rozpoczęła działalność w 1991 roku. W tak niepewnym i niewykształconym jeszcze otoczeniu naturalnym punktem odniesienia mogły być aktywa materialne: nieruchomości, waluty czy metale lokacyjne.

Kolejne roczniki obserwowały rozwój GPW, dynamiczne wzrosty (ale i spadki) cen polskich akcji i funduszy inwestycyjnych, a następnie globalny kryzys finansowy 2008 roku. Dla jednych giełda stała się sposobem uczestniczenia w rozwoju gospodarki, dla innych – symbolem wysokiej zmienności i ryzyka dużych strat.

Inwestorzy, którzy zaczynali po globalnym kryzysie finansowym, przez wiele lat funkcjonowali natomiast w środowisku niskich stóp procentowych i dynamicznego rozwoju technologii. Inwestowanie na rynkach zagranicznych stawało się prostsze, a dostęp do indeksów takich jak S&P 500 czy Nasdaq przestał być zarezerwowany dla najbardziej doświadczonych uczestników rynku.

Najmłodsze pokolenie zaczęło inwestować na giełdzie jeszcze w innych warunkach: w czasie pandemii, gwałtownego wzrostu inflacji, wojny w Ukrainie, boomu na AI i spółki technologiczne i popularyzacji kryptowalut. Dla tych inwestorów wysoka zmienność, mobilny dostęp do rachunku i możliwość inwestowania na wielu rynkach jednocześnie są czymś naturalnym.

Jak doświadczenia pokoleniowe kształtują profil ryzyka inwestora

Moment wejścia na rynek kapitałowy określa język, jakim inwestor opisuje ryzyko. Każde pokolenie odczytuje historię rynków kapitałowych poprzez pryzmat własnych doświadczeń. Dla osób pamiętających okres transformacji ustrojowej giełda była obcym i skomplikowanym mechanizmem, podczas gdy dla najmłodszych inwestorów jest po prostu domyślną aplikacją w telefonie.
 

Porównanie profili inwestycyjnych w zależności od okresu urodzenia i pierwszych doświadczeń rynkowych

Pokolenie (Rok urodzenia) Kluczowe doświadczenie formujące Preferowane klasy aktywów Stosunek do rynku i ryzyka
1955-1965 Hiperinflacja lat 90., utrata wartości pieniądza, narodziny GPW w 1991 r. Nieruchomości, metale lokacyjne, waluty Ochrona kapitału to dla nich priorytet, cechuje ich nieufność do rynków kapitałowych i ufność we wzrost cen nieruchomości
1966-1975 Szybki wzrost indeksu WIG z 1000 do 67 568 pkt (2007 r.) i późniejsze spadki Polskie akcje, fundusze inwestycyjne Część z nich to beneficjenci hossy, a część to inwestorzy trwale zrażeni skutkami kryzysu z 2000 r.
1976-1985 Akcesja Polski do Unii Europejskiej. Kredyt stał się łatwo dostępny, mieszkania drożały, fundusze akcji sprzedawały się w atmosferze sukcesu W 2007 r. WIG pobił rekord, a rok później przyszedł globalny kryzys finansowy w 2008 r. Polskie akcje, fundusze inwestycyjne Część z nich to beneficjenci hossy funduszowej i wzrostu cen nieruchomości, a część to inwestorzy trwale zrażeni skutkami globalnego kryzysu finansowego z 2008 r.
1986-1995 Kryzys finansowy w 2008 r., era niskich stóp procentowych i rosnących cen mieszkań Zagraniczne ETF-y, S&P 500, technologie Poszukują alternatywy dla lokat, zwracają się w stronę rynków globalnych, głównie USA. Znają świat niskich stóp procentowych, rosnących cen mieszkań i cyfryzujących się finansów
1996-2005 Pandemia 2020 r., skok inflacji, wojna, hossa AI i kryptowaluty Globalne ETF-y, kryptowaluty, aplikacje Przyzwyczaili się do dużej zmienności, niskich opłat i natychmiastowego dostępu

Źródło: opracowanie własne UniCredit na podstawie danych GPW (historia indeksu WIG), GUS (inflacja CPI), NBP („Zasobność gospodarstw domowych w Polsce”) oraz: U. Malmendier, S. Nagel, „Depression Babies: Do Macroeconomic Experiences Affect Risk Taking?”, The Quarterly Journal of Economics, 2011.

Kolejność stóp zwrotu zmienia końcowy wynik inwestycji

Średnia roczna stopa zwrotu nie oddaje w pełni rzeczywistego ryzyka portfela inwestycyjnego. Zjawisko znane jako ryzyko sekwencji stóp zwrotu powoduje, że moment wystąpienia rynkowego krachu ma fundamentalne znaczenie dla inwestorów dokonujących regularnych wpłat lub wypłat.

W przypadku jednorazowego ulokowania kapitału (np. 100 tys. zł na okres 30 lat przy średniej stopie zwrotu 8% rocznie) kolejność zysków i strat nie wpływa na końcowy wynik (zawsze wyniesie on ok. 559 tys. zł). Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, gdy do portfela trafiają stałe dopłaty lub są z niego wycofywane środki.


Wpływ momentu wystąpienia rynkowego spadku o 40% na portfel inwestycyjny w perspektywie 30 lat

Strategia inwestycyjna Spadek o 40% w 1. roku Spadek o 40% w 30. roku Wnioski dotyczące ryzyka
Wpłata jednorazowa (100 tys. zł) ~559 tys. zł ~559 tys. zł Kolejność stóp zwrotu jest matematycznie obojętna dla wyniku, ale może mieć wpływ na emocje inwestora.
Regularne wpłaty (12 tys. zł / rok) ~1,41 mln zł ~816 tys. zł Słaby początek sprzyja kumulacji, pozwalając kupować tanie jednostki.
Regularne wypłaty (portfel 1 mln zł, wypłata 50 tys. zł / rok) Wyczerpanie kapitału Ponad 2 mln zł Krach na początku fazy wypłat drastycznie skraca żywotność portfela.

Źródło: obliczenia własne UniCredit S.A. Oddział w Polsce. Symulacja hipotetyczna: stała stopa zwrotu 8% rocznie przez 29 lat i jednorazowy spadek o 40% w 1. lub 30. roku; wpłaty i wypłaty na początku roku; wypłaty stałe nominalnie; bez uwzględnienia kosztów, podatków i inflacji. Wyniki mają charakter ilustracyjny i nie stanowią prognozy ani gwarancji przyszłych wyników.

Błąd pierwszego doświadczenia na rynku kapitałowym

Doświadczenia pokoleniowe mogą wpływać na sposób postrzegania pieniędzy i inwestycji, ale nie powinny automatycznie przesądzać o konstrukcji portfela. Ludzki umysł nie stosuje chłodnych algorytmów i emocjonalny uraz po wczesnej stracie łatwo bierze górę nad logiką – pierwsze spadki nie oznaczają jednak, że rynek zawsze będzie działał na naszą niekorzyść. Znacznie ważniejsze są indywidualne cele, horyzont inwestycji, zdolność do ponoszenia strat, potrzeba płynności oraz faktyczna tolerancja zmienności.

Osobiste doświadczenie jest tylko niewielkim fragmentem historii rynku, choć staje się realnym papierkiem lakmusowym dla jego postrzegania. To, co wydarzyło się w pierwszych kilku latach inwestowania, nie musi powtórzyć się w kolejnych dekadach. Inwestorzy wykazują silną tendencję do mylenia własnych pierwszych przeżyć z uniwersalnymi prawami rynku. Chociaż z czysto matematycznego punktu widzenia słaby początek sprzyja osobom regularnie wpłacającym kapitał (umożliwia nabywanie aktywów po niższych cenach), to pod względem psychologicznym bywa barierą nie do przejścia.

  • Osoba, która rozpoczynała inwestowanie w czasie bessy, po której nastąpiły wzrosty, może mieć wrażenie, że bardzo łatwo jest pomnażać majątek na giełdzie. To zadziała tylko wtedy, jeżeli inwestor nie doświadczył wcześniej strat tylko rzeczywiście kupił instrumenty finansowe wtedy, kiedy były tanie, a potem ich wyceny rosły.
  • Inwestor, który kupił akcje na samym szczycie po którym nastąpił okres spadków, może przez dekady czekać na odbicie i jednocześnie rezygnować z kolejnych transakcji i unikać giełdy.
  • Ktoś, kto zarobił na jednym sektorze, może uznać brak dywersyfikacji za skuteczną strategię.
  • Osoba, która poniosła stratę na funduszu odwzorowującym szeroki indeks, może uznać dywersyfikację za pusty slogan.
  • Inwestor, którego portfel w trakcie rynkowego wstrząsu uratowała dywersyfikacja, zyskuje przekonanie, że rozproszenie ryzyka jest najważniejszą tarczą chroniącą kapitał. Dotyczy to sytuacji, kiedy dzięki dywersyfikacji portfela na różne sektory, inwestor nie zanotował dużej straty, kiedy jeden z nich tracił na wartości.

 

Autorka artykułu
dr Anna Popiołek
Doktor nauk ekonomicznych oraz wykładowczyni akademicka. Związana z mediami. Pisze o bankach, ubezpieczeniach i inwestycjach z perspektywy konsumenta. Laureatka Nagrody Dziennikarskiej im. Mariana Krzaka i dwukrotna finalistka Nagrody Dziennikarstwa Ekonomicznego Press Club.

FAQ

Co to jest ryzyko sekwencji stóp zwrotu?

To ryzyko zgodnie z którym kolejność pojawiania się zysków i strat drastycznie zmienia końcową wartość portfela przy regularnych wpłatach lub wypłatach. Na etapie regularnego oszczędzania wczesny spadek pozwala kupować tanie aktywa i sprzyja budowaniu portfela, nie wpływając na wynik końcowy. Odwrotnie jest przy dużym spadku wycen na końcu horyzontu inwestycyjnego, kiedy mocno zmniejsza stan aktywów.

Dlaczego młodzi inwestorzy rzadziej wybierają akcje polskich spółek notowanych na GPW?

Młodsze pokolenia wchodziły na rynek w okresie niskich stóp procentowych oraz relatywnej słabości polskiego rynku kapitałowego w porównaniu do rynków światowych. Łatwy dostęp do tanich, globalnych funduszy ETF, prostych aplikacji mobilnych oraz szeroka ekspozycja na spółki technologiczne sprawiły, że dla nich punktem odniesienia stały się indeksy S&P 500 czy Nasdaq, a nie WIG20.

Czy słaby start na giełdzie zawsze oznacza stratę w długim horyzoncie?

Z matematycznego punktu widzenia słaby początek jest korzystny dla osób, które planują regularnie oszczędzać przez kilkadziesiąt lat. Bessa na początku drogi inwestora, który chce regularnie inwestować, pozwala kupować akcje po niższych cenach. Wyzwaniem pozostaje jednak bariera psychologiczna - wczesna strata zniechęca inwestorów do dalszego inwestowania.

 

Inwestowanie wiąże się z ryzykiem utraty części lub całości kapitału. Żeby inwestować otwórz konto osobiste i inwestycyjne. Szczegóły, regulamin, tabela kosztów na unicredit.pl. UniCredit S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce.

Niniejszy materiał ma charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi on usługi doradztwa inwestycyjnego, porady finansowej, podatkowej ani rekomendacji inwestycyjnej w rozumieniu powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Prezentowane treści odzwierciedlają opinie w momencie ich publikacji i nie powinny być podstawą do podejmowania samodzielnych decyzji inwestycyjnych bez uprzedniej analizy ryzyka.