Przez lata zarządzanie finansami osobistymi opierało się na dość tradycyjnym schemacie cyklu życia: najpierw edukacja, potem kilkadziesiąt lat pracy, w trakcie których kupowaliśmy mieszkanie i wychowywaliśmy dzieci, i wreszcie emerytura. Ten model coraz mniej pasuje do rzeczywistości.

Żyjemy dłużej, częściej zmieniamy pracę, wracamy do nauki, zakładamy własne firmy, robimy przerwy zawodowe, opiekujemy się bliskimi i coraz częściej łączymy kilka źródeł dochodu. Nowy raport UniCredit ,,The Future of Personal Finance" pokazuje, że wraz z tą zmianą trzeba będzie na nowo zdefiniować także pojęcie bezpieczeństwa finansowego.

To właśnie elastyczność jest jednym z najważniejszych pojęć raportu. W świecie dłuższego życia bezpieczeństwo finansowe nie musi już oznaczać jednej stabilnej pracy i regularnej pensji przez 30 czy 40 lat. Coraz częściej będzie polegało na zapewnieniu poduszki finansowej, która pozwala przechodzić przez kolejne zmiany: czasową utratę dochodów, przekwalifikowanie, przerwę na opiekę nad rodziną, zmianę modelu pracy czy późniejsze przejście na emeryturę.

Raport przywołuje dane, według których około 40 proc. ludzi na świecie doświadcza finansowej niestabilności po nieplanowanych przerwach w karierze. To ważny sygnał także dla polskich gospodarstw domowych. Klasyczne planowanie finansowe, skoncentrowane głównie na emeryturze, może być coraz mniej wystarczające. Potrzebne są rozwiązania, które pozwalają utrzymywać finansową odporność także w trakcie życia zawodowego.

 

Dodatkowy koszt opieki nad bliskimi - dziećmi, rodzicami i innymi członkami rodziny

Szczególne znaczenie ma w tym kontekście opieka nad bliskimi. W Unii Europejskiej aż 45 proc. populacji uczestniczy w nieodpłatnej opiece, a jedna na dziesięć osób łączy kilka ról opiekuńczych. Może chodzić jednocześnie o dzieci, starzejących się rodziców czy innych członków rodziny.

Finansowy koszt takiej opieki często pozostaje niewidoczny. To nie tylko bezpośrednie wydatki, ale także mniejsza liczba przepracowanych godzin, wolniejszy wzrost dochodów, przerwy w karierze i niższe oszczędności emerytalne. Problem w większym stopniu dotyka kobiet, które częściej ograniczają aktywność zawodową ze względu na obowiązki opiekuńcze, a jednocześnie statystycznie żyją dłużej.

Zmienia się także sposób, w jaki pieniądze przepływają między pokoleniami. Coraz częściej rodzice i dziadkowie wspierają młodszych jeszcze za życia - pomagają sfinansować mieszkanie, edukację czy rozpoczęcie działalności gospodarczej. Raport przywołuje prognozę, według której w ciągu najbliższych 20-25 lat między pokoleniami może zostać przekazane globalnie około 83 bln dolarów majątku.

To oznacza, że zarządzanie finansami coraz rzadziej będzie wyłącznie indywidualną sprawą jednej osoby. W wielu rodzinach decyzje będą coraz częściej dotyczyć kilku pokoleń równocześnie.

Równolegle zmienia się rynek pracy. Coraz więcej osób ceni elastyczność czasu pracy, a część pracowników korzysta z więcej niż jednego źródła dochodu. W takich warunkach regularna miesięczna pensja przestaje być jedynym punktem odniesienia dla finansów osobistych. Rosnące znaczenie będą miały dochody projektowe, działalność dodatkowa, praca kontraktowa, benefity czy inne formy ekonomicznej wartości.

To wyzwanie również dla banków. Produkty stworzone z myślą o kliencie, który przez całe życie otrzymuje regularne wynagrodzenie z jednego źródła, coraz częściej mogą nie odpowiadać jego rzeczywistej sytuacji. Dotyczy to kredytów, oszczędności, inwestycji, ubezpieczeń i planowania emerytalnego.

Raport UniCredit wskazuje także na rosnącą rolę tzw. anticipatory finance, czyli finansów opartych na przewidywaniu potrzeb, a nie tylko reagowaniu na problemy. Dzięki analizie danych instytucje finansowe mogą w przyszłości wcześniej identyfikować ryzyka i pomagać klientom przygotować się na zmianę dochodów, wzrost wydatków czy nowe zobowiązania.

Nie oznacza to jednak, że im więcej danych, tym lepsze decyzje. Nadmiar informacji może prowadzić do przeciążenia i odkładania decyzji. Dlatego przyszłość finansów osobistych będzie prawdopodobnie wymagała połączenia technologii, AI, automatyzacji i wsparcia, które pomaga klientowi przełożyć dane na konkretne działania.

 

Jak takie zabezpieczenie może wyglądać w praktyce?

Załóżmy, że zarabiasz 10 tys. zł netto miesięcznie, a na utrzymanie i niezbędne wydatki przeznaczasz 7 tys. zł. Jeśli chcesz przygotować się na sytuację, w której znalezienie kolejnej pracy zajmie nawet 10 miesięcy, potrzebujesz poduszki finansowej wynoszącej około 70 tys. zł. Gdyby utrata zatrudnienia oznaczała konieczność zastąpienia całego dotychczasowego wynagrodzenia, taki sam 10-miesięczny bufor wyniósłby 100 tys. zł. To dwa różne cele: wielkość rezerwy zależy przede wszystkim od przewidywanych wydatków i indywidualnego ryzyka utraty dochodów, nie od samej wysokości pensji.

Ile trzeba odkładać, żeby zbudować taką rezerwę? Przy dochodzie 10 tys. zł netto odkładanie 10 proc. pensji, czyli 1000 zł miesięcznie, pozwala zgromadzić 70 tys. zł po 5 latach i 10 miesiącach. Zwiększenie oszczędności do 20 proc., czyli 2000 zł, skraca ten czas do 2 lat i 11 miesięcy. Aby osiągnąć ten sam cel w trzy lata, trzeba odkładać przeciętnie około 1945 zł miesięcznie, a więc blisko 19,5 proc. dochodu. To proste obliczenia bez odsetek i inflacji. Pieniądze przeznaczone na pokrycie bieżących wydatków w razie utraty pracy powinny być łatwo dostępne; nie warto uzależniać możliwości ich wykorzystania od konieczności sprzedaży akcji lub ETF-ów w czasie spadków na giełdzie.

Inny cel ma kapitał budowany na kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. Wyobraźmy sobie osobę, która ma już odłożoną poduszkę finansową i co miesiąc przeznacza dodatkowe 1000 zł, czyli 10 proc. swojego wynagrodzenia, na oszczędzanie i inwestowanie. Z tej kwoty 300 zł trafia na konto oszczędnościowe, a 700 zł do szeroko zdywersyfikowanego ETF-u akcyjnego. Przy czysto ilustracyjnych założeniach, które nie gwarantują podobnego scenariusza w przyszłości: 3 proc. oprocentowania konta w skali roku przed podatkiem (2,43 proc. po 19-procentowym podatku od odsetek) oraz 6 proc. średniorocznej stopy zwrotu z części akcyjnej po bieżących kosztach funduszu ETF, ale przed podatkiem od zysków kapitałowych, po 20 latach kapitał wyniósłby około 410 tys. zł. Z tej sumy 240 tys. zł stanowiłyby własne wpłaty, około 92 tys. zł – środki na koncie oszczędnościowym, a około 317 tys. zł – wartość części inwestycyjnej. Gdyby na koniec okresu sprzedać całą część akcyjną i zapłacić 19 proc. podatku od wypracowanego na niej zysku, łączna kwota wyniosłaby około 381 tys. zł.

To właśnie efekt procentu składanego: kolejne zyski mogą być naliczane nie tylko od wpłaconego kapitału, ale również od wcześniej wypracowanych zysków. Bez żadnego oprocentowania i stopy zwrotu, 1000 zł odkładane co miesiąc przez 20 lat dałoby 240 tys. zł. Na samym koncie oszczędnościowym, przy utrzymującym się przez cały okres oprocentowaniu 3 proc. brutto rocznie i przy powyższym uproszczeniu podatkowym, byłoby to około 308 tys. zł. Wariant łączący oszczędności z inwestycją funduszu ETF opartego o akcje  dałby w symulacji wyższy wynik, ale wymagałby akceptacji wahań wyceny, możliwości poniesienia straty i zamrożenia środków na długi horyzont. Nie można też pomijać inflacji: przy hipotetycznym stałym wzroście cen o 2,5 proc. rocznie wspomniane 381 tys. zł za 20 lat odpowiadałoby sile nabywczej około 233 tys. dzisiejszych złotych.

 

Inwestycje na giełdzie wiążą się z ryzykiem

Historia rynków dobrze pokazuje zarówno możliwości, jak i ryzyko. Indeks MSCI World, obejmujący akcje dużych i średnich spółek z rynków rozwiniętych, stracił w 2022 r. 18,14 proc., a w 2023 r. zyskał 23,79 proc. (stopa zwrotu netto, w dolarach amerykańskich). W okresie od października 2007 r. do marca 2009 r. jego maksymalny spadek od szczytu do dołka wyniósł aż 57,82 proc. Są to rzeczywiste dane historyczne indeksu, a nie wyniki konkretnego ETF-u ani prognoza. Warto więc mieć świadomość wszystkich ryzyk wiążących się z inwestycjami na rynkach kapitałowych. Dla inwestora rozliczającego się w złotych znaczenie mają ponadto zmiany kursów walut i koszty konkretnego produktu.

Najważniejszy wniosek z raportu wykracza poza samo zabezpieczenie emerytalne. Żyjąc dłużej i mniej linearnie, nie wystarczy po prostu więcej oszczędzać – pieniądze muszą pracować efektywniej. Zamiast trafiać wyłącznie na nisko oprocentowane produkty niechroniące przed inflacją, powinny być w odpowiedniej części inwestowane - ale też długoterminowo i zgodnie z naszą tolerancją ryzyka. Wtedy mają szansę zwiększyć naszą elastyczność finansową i pomogą sfinansować nie jedną, lecz kilka kluczowych zmian życiowych.

Dla Polski to szczególnie istotne. Nadal budujemy zamożność i nadrabiamy dystans wobec Europy Zachodniej. Jednocześnie już dziś musimy myśleć o tym, jak zarządzać tym majątkiem w świecie krótszych karier, większej liczby zmian i coraz bardziej złożonych relacji finansowych między pokoleniami.

Inwestowanie wiąże się z ryzykiem utraty części lub całości zainwestowanego kapitału. Materiał ma charakter edukacyjny i informacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej ani indywidualnej porady finansowej. Przed podjęciem decyzji inwestycyjnej warto uwzględnić własną sytuację finansową, cele inwestycyjne oraz akceptowany poziom ryzyka.