Jeszcze niedawno długowieczność analizowano przede wszystkim przez pryzmat liczby przeżytych lat. Dziś coraz wyraźniej widać, że to za mało. Liczy się nie tylko to, jak długo żyjemy, ale też w jakim zdrowiu, z jakim poczuciem bezpieczeństwa - także finansowego - i na ile możemy samodzielnie kształtować swoje życie.

Właśnie z takiego założenia wychodzi UniCredit Longevity Index - opracowanie pokazujące, jak poszczególne kraje radzą sobie z wyzwaniami i możliwościami związanymi z długowiecznością. 

Dla Polski wnioski są bardziej złożone, niż sugerowałby prosty ranking. W głównym Longevity Index, który mierzy warunki sprzyjające zdrowemu i długiemu życiu, Polska uzyskała 39,11 pkt i zajęła dalekie 24. miejsce wśród 30 analizowanych państw. Oznacza to, że Polska strukturalnie wypada słabo, jeżeli chodzi o warunki do długiego życia. Znacznie lepiej wypadamy jednak w Empowered Living Indicator – wskaźniku pokazującym jakość życia przez pryzmat szczęścia, satysfakcji, wolności dokonywania wyborów i wsparcia społecznego. Polska zdobyła w nim 67,05 pkt, co daje nam już wyższą, 13. lokatę. 

To jeden z ciekawszych wyników raportu. Pokazuje, że choć strukturalne warunki dla zdrowej długowieczności pozostawiają w Polsce przestrzeń do poprawy, to jednocześnie relatywnie dobrze wypadamy pod względem tych elementów życia, które trudno zamknąć w statystykach gospodarczych czy zdrowotnych. Relacje społeczne, poczucie autonomii i satysfakcja z życia mogą być ważnym kapitałem na przyszłość.

Raport zwraca uwagę również na różnicę między długością życia a długością życia w zdrowiu. W przypadku Polski wartości te wynoszą odpowiednio 75,4 i 65,52 roku. To niemal dziesięć lat różnicy. Można ją jednak odczytać także jako miarę potencjału: lepsza profilaktyka, zdrowszy styl życia, poprawa dostępu do opieki zdrowotnej i większe bezpieczeństwo ekonomiczne mogą sprawić, że kolejne lata życia będą nie tylko dłuższe, ale również bardziej aktywne i samodzielne.

 

Oszczędności na dłuższe życie na emeryturze

To szczególnie ważne, bo starzenie się społeczeństw przestaje być zjawiskiem dotyczącym odległej przyszłości. Według danych przywołanych w raporcie do 2050 roku liczba osób w wieku co najmniej 65 lat na świecie niemal się podwoi i osiągnie około 1,6 mld. Jeśli uwzględnić osoby w wieku 60 lat i więcej, będzie ich około 2,1 mld. Jednocześnie spada dzietność. W Europie Zachodniej średnia liczba dzieci przypadających na kobietę zmniejszyła się z około 2,5 w 1950 roku do około 1,4. 

W efekcie coraz mniejsza liczba młodych ludzi będzie wchodzić na rynek pracy. Jedną z odpowiedzi może być lepsze wykorzystanie doświadczenia i potencjału osób starszych. Już dziś - jak podkreślają autorzy opracowania – po raz pierwszy pięć pokoleń systematycznie korzysta równocześnie z zasobów i możliwości oferowanych przez współczesne społeczeństwa. 

Długowieczność będzie więc zmieniać nie tylko ochronę zdrowia czy system emerytalny, ale też sposób, w jaki pracujemy, uczymy się i zarządzamy pieniędzmi. Model życia podzielonego na trzy wyraźne etapy - edukację, pracę i emeryturę – coraz gorzej odpowiada rzeczywistości. Autorzy raportu wskazują, że w dłuższym życiu bardziej naturalne mogą stać się kolejne zmiany zawodu, powroty do edukacji, nowe związki czy podejmowanie aktywności zawodowej także po osiągnięciu wieku, który obecnie kojarzymy z emeryturą. 

Ta zmiana ma bezpośrednie konsekwencje dla finansów osobistych. Jeśli życie staje się mniej linearne, planowanie finansowe także nie może koncentrować się wyłącznie na zgromadzeniu odpowiedniej kwoty na emeryturę. Coraz większego znaczenia nabiera finansowa poduszka finansowa, która daje elastyczność; możliwość sfinansowania przerwy w pracy, zmiany kwalifikacji, opieki nad bliskimi czy kilku różnych etapów aktywności zawodowej. Dla instytucji finansowych oznacza to konieczność projektowania produktów i usług wokół całego cyklu życia klienta, a nie pojedynczych momentów. Raport wskazuje wprost na potrzebę tworzenia nowych narzędzi wspierających odporność finansową na przestrzeni całego życia.

 

Dłuższe życie ma konkretny wymiar finansowy

Jeśli osoba w wieku 35 lat zakłada, że po zakończeniu pracy zawodowej chciałaby przez kolejnych 20 lat dysponować dodatkową kwotą 2 tys. zł miesięcznie, oznacza to łącznie 480 tys. zł, bez uwzględnienia przyszłej inflacji. To jedynie ilustracja skali potrzeb, a nie uniwersalna kwota zabezpieczenia na emeryturę, która pokazuje, dlaczego o finansowaniu dłuższego życia warto myśleć znacznie wcześniej niż w ostatnich latach kariery zawodowej.

Jak takie przygotowanie może wyglądać w praktyce? Przyjmijmy, że 35-latek zarabia 10 tys. zł netto i co miesiąc przeznacza na długoterminowe oszczędzanie i inwestowanie 10 proc. tej kwoty, czyli 1000 zł. Przez 30 lat wpłaciłby łącznie 360 tys. zł. Gdyby inwestowany kapitał przynosił hipotetyczną, uśrednioną stopę zwrotu wynoszącą 5 proc. nominalnie rocznie, a wypracowane zyski były reinwestowane, w wieku 65 lat wartość zgromadzonych środków wyniosłaby około 815 tys. zł przed podatkami i dodatkowymi kosztami. Różnica między wpłatami a końcową wartością portfela to ilustracja działania procentu składanego, a nie prognoza przyszłych wyników.

Znaczenie ma także część dochodu odkładana na przyszłość. Gdyby w tym samym przykładzie miesięczne oszczędności wynosiły 15 proc. wynagrodzenia, czyli 1500 zł, po 30 latach wartość portfela w analogicznej symulacji sięgnęłaby około 1,22 mln zł, przy 540 tys. zł własnych wpłat. Rozpoczęcie inwestowania tej samej kwoty dopiero dziesięć lat później oznaczałoby po 20 latach około 609 tys. zł. Różnica wynika zarówno z krótszego okresu wpłat, jak i z mniejszej liczby lat, przez które mogą kumulować się zyski, a także niwelować potencjalne straty. Przy hipotetycznej inflacji 2,5 proc. rocznie wspomniane 1,22 mln zł za 30 lat odpowiadałoby sile nabywczej około 583 tys. dzisiejszych złotych. W planowaniu wieloletnich celów warto więc patrzeć nie tylko na nominalną wartość kapitału, lecz również na to, co będzie można za niego kupić, czyli jak na nasz kapitał wpływa inflacja.

Nie wszystkie oszczędności pełnią tę samą funkcję. Środki na przerwę w pracy, leczenie czy opiekę nad bliskimi wymagają łatwego dostępu, np. na koncie oszczędnościowym. Dlatego kapitał na różne potrzeby, budowany przez 20 czy 30 lat powinien obejmować różne klasy aktywów, w tym szeroko zdywersyfikowane produkty rynków kapitałowych. Ich udział zależy od naszego profilu - między innymi horyzontu inwestycji i tolerancji ryzyka. Akcje, czy fundusze nie zastępują jednak poduszki finansowej na bieżące potrzeby: kiedy pojawią się nieprzewidziane wydatki i będzie potrzeba nagłej zamiany na gotówkę, ich ceny mogą być znacznie niższe niż w dniu zakupu.

Kluczem do zabezpieczenia jest dywersyfikacja i horyzont inwestycyjny

Wieloletnie dane pokazują wyraźnie, dlaczego długi horyzont i dywersyfikacja odgrywają tak istotną rolę, ale także dlaczego nie można traktować historycznych wyników jak obietnicy. Według analizy zespołu akademickiego opracowującego Global Investment Returns Yearbook globalne akcje w latach 1900-2024 przyniosły średnioroczną stopę zwrotu wynoszącą 5,2 proc. po uwzględnieniu inflacji. W przypadku obligacji było to 1,7 proc., a krótkoterminowych papierów skarbowych 0,5 proc. Te średnie obejmują jednak okresy głębokich spadków oraz wieloletnich różnic między rynkami. Dla osoby budującej kapitał na dłuższe życie i jego zmienność, oznacza to potrzebę rozróżnienia dwóch zadań: zapewnienia dostępu do części pieniędzy wtedy, gdy mogą okazać się niezbędne, i długoterminowego aktywnego pomnażania środków, którego rezultat zawsze pozostanie niepewny.

UniCredit Longevity Index pokazuje również, że zamożność sama w sobie nie gwarantuje długiego i satysfakcjonującego życia. Kraje o bardzo wysokim PKB per capita nie zawsze znajdują się na szczycie zestawienia mówiącego o tym, jak kraje radzą sobie z wyzwaniami i możliwościami związanymi z długowiecznością. Z kolei państwa nordyckie osiągają bardzo dobre wyniki dzięki połączeniu wielu czynników: warunków zdrowotnych, bezpieczeństwa ekonomicznego, jakości środowiska i silnych relacji społecznych. Dania jest liderem Longevity Index, natomiast najwyższy wynik w Empowered Living Indicator, pokazujący jakość życia przez pryzmat szczęścia, satysfakcji, wolności dokonywania wyborów i wsparcia społecznego, osiąga Finlandia. 

W raporcie pojawia się także pojęcie Brain Capital, czyli kapitału poznawczego, emocjonalnego i społecznego. W świecie dłuższego życia zdolność uczenia się, adaptowania do zmian, krytycznego myślenia czy budowania relacji staje się zasobem równie istotnym jak kapitał finansowy. Edukacja nie kończy się więc wraz ze zdobyciem dyplomu. Może towarzyszyć człowiekowi przez całe życie, pozwalając dłużej pozostawać aktywnym zawodowo i społecznie. 

Najważniejszy wniosek płynący z raportu jest bardziej optymistyczny, niż mogłoby wynikać z samej debaty o starzeniu się społeczeństw. Dłuższe życie nie musi oznaczać wyłącznie większych kosztów i rosnącej presji na system emerytalny. Może - przy odpowiednim zabezpieczeniu finansowym budowanym systematycznie przez lata w oparciu o różne produkty i instrumenty - oznaczać także więcej czasu na rozwój, kolejne kariery, naukę, budowę własnego biznesu i doświadczenia.

Inwestowanie wiąże się z ryzykiem utraty części lub całości zainwestowanego kapitału. Materiał ma charakter edukacyjny i informacyjny i nie stanowi rekomendacji inwestycyjnej ani indywidualnej porady finansowej. Przed podjęciem decyzji inwestycyjnej warto uwzględnić własną sytuację finansową, cele inwestycyjne oraz akceptowany poziom ryzyka.

Autorka artykułu
dr Anna Popiołek
Doktor nauk ekonomicznych oraz wykładowczyni akademicka. Związana z mediami. Pisze o bankach, ubezpieczeniach i inwestycjach z perspektywy konsumenta. Laureatka Nagrody Dziennikarskiej im. Mariana Krzaka i dwukrotna finalistka Nagrody Dziennikarstwa Ekonomicznego Press Club.